Voor een zaal vol politici en betrokken Amersfoorters stond afgelopen donderdag een jonge onderzoeker. De Oostenrijkse onderzoeker Alexander Premm hield zijn verhaal deels in het Nederlands (met een Duits accent) en later grotendeels in het Engels.
De Stadsbron en SGLA vroegen Alexander om zich te buigen over de vraag: Wat is de ruimte voor gemotoriseerd verkeer in de stad van de toekomst? De lezing ging minder dan gedacht over de inhoudelijke kant, meer over beleid. Er waren wel plaatjes van oplossingen in andere steden, maar de strekking van de lezing was dat een ander beleid op het gebied van verkeer in de stad vooral durf van beleidsmakers vergt. Dit artikel is zowel een beschrijving van de lezing als een analyse.
Op reis
Alexander wierp zich op als onze gids. Met hem zouden we een wandeling maken door het landschap van de verandering. Het is een wandeling waarin we moeten klimmen, verder lopen door de mist, hopen op uitzichtpunten als we op de top zijn.
Hij begon met een peiling. "Zet deze overwegingen in volgorde van belangrijkheid":
- Veiligheid van kinderen
- Luchtkwaliteit en gezondheid
- Verkeersstromen en parkeerdruk
De door het publiek gekozen volgorde was duidelijk: Kinderveiligheid komt eerst, dan gezondheid, dan parkeren. Die uitkomst is volgens Alexander universeel. Toch vinden we het moeilijk om onze stad anders in te richten dan als plek waar de auto domineert.
4 Succesfactoren
Alexander onderzocht 13 steden waar een grote verandering is geweest aan mobiliteit, en waarbij het auto minder ruimte kreeg. Hij onderzocht alleen plekken waar dat ook gelukt was, keek naar wat de succesfactoren zijn en telde vier belangrijke ingrediënten voor een succesvolle transitie.
- Vasthoudendheid: De beleidsmaker denkt: “het kost me misschien mijn baan maar ik doe het voor de veiligheid van mijn inwoners”. Je moet als beleidsmaker achter je principes blijven staan.
- Allianties: Je hebt mensen nodig die je bij blijven staan. Er is support uit de maatschappij nodig. Inwoners, bedrijven, belangenverenigingen. Dan kun je samen die principes verdedigen.
- Publieke participatie: Je moet de bezwaren serieus nemen. Elke oplossing brengt nieuwe problemen, die kun je soms voorzien en die moet je niet negeren. Als mensen problemen zien waarvan je niet verwacht dat die op zullen treden, kun je dat uitleggen.
- Taal: je moet letten op je taal. Je kunt een bord neerzetten met “straat afgesloten” maar je kunt ook zeggen: “straat open voor spelende kinderen”. De taal stuurt hoe we iets zien. Als je mensen vraagt of ze langzamer willen rijden zeggen ze nee. Als je ze vraagt of ze veilige straten willen voor kinderen, zeggen ze ja.
Weerstand is er altijd
In alle steden die Alexander onderzocht was er veel weerstand tegen de mobiliteitsplannen. In die steden werden de plannen ondanks de weerstand toch uitgevoerd en na de uitvoering wilden mensen niet terug naar de oude situatie, ook niet de meeste mensen die tegen waren.
Er is altijd weerstand tegen nieuwe situaties. Sterker nog: Zelfs als mensen voor de plannen zijn is er een moment tijdens de uitvoering waarop de populariteit het laagst is. Dan liggen de straten open of moeten mensen wennen. Dat geeft ook weerstand. Volgens Alexander moeten beleidsmakers daar doorheen en zal de bevolking na afloop het doorzettingsvermogen van de politici waarderen.
Alexander heeft burgermeesters geïnterviewd die door weerstand heen toch de stad leefbaar hebben gemaakt. Van Italië tot Australië. Zij zeggen “er zijn altijd mensen die de verandering niet willen. Die zijn luid en de media zullen dat versterken.”
Weerstand is er volgens Alexander altijd. Vaak zie je alleen de mensen die tegen een plan zijn. De groep die er echt voor is hoor je niet en de grotere groep die wel voor is maar niet heel gepassioneerd, heeft het druk met andere dingen. De media pikken altijd de negatieve stemmen eruit en versterken die. De mensen die gematigd voor zijn, denken dan dat de meeste anderen tegen zijn, en houden hun mond. Dit geeft een vertekend beeld van de meningen.
De berg op
Alexander vraagt ons ons in te leven in de reis van de beleidsmaker. Hij stelt het veranderingsproces voor als een berg van tegenstand die de wij (de beleidsmakers dus) moeten zien te beklimmen. Het is mistig en we zien niet waar het bergpad naartoe gaat.
We hopen dat als we eenmaal op de top zijn dat we een uitzicht hebben op prachtige bergtoppen. Maar dat is niet zo, we zien een chaos van straatwerkzaamheden.
Pas als die chaos opgeruimd is en de mensen hun nieuwe wegen hebben gevonden, en als ze het verschil echt kunnen voelen, dan realiseren ze zich dat sommige van hun bezwaren niet terecht waren. Weerstand verdwijnt en mensen willen na een bepaalde tijd vaak niet meer terug.
De Amersfoortse berg
Onder leiding van Harmen Zijp ontstaat er een vraaggesprek met het publiek. Het gaat nu over de Amersfoortse situatie, waar Alexander niet veel van weet. Gelukkig zitten er in het publiek wat mensen, zowel politici als betrokken Amersfoorters, die zich intensief bezig houden met mobiliteit in de stad. Zowel voor- als tegenstanders van auto-ontmoedigingsbeleid brengen hun argumenten naar voren. Iedereen heeft er goed over nagedacht en er zijn verschillende gezichtspunten in de zaal.
Sommige mensen kijken naar en klein deel van de stad, bijvoorbeeld hun eigen buurt of wijk, andere kijken naar het grote geheel. Een terugkerend verschil tussen voor- en tegenstanders komt eigenlijk neer op een kip-ei verhaal. Er wordt genoemd dat autogebruik toeneemt en dat die auto’s moeten ergens staan of rijden. Als tegenargument wordt genoemd dat autogebruik afneemt als je het ontmoedigt met minder parkeerplaatsen, lagere toegestane snelheden of minder wegen waar je mag rijden. Dan nemen mensen die dat kunnen vaker de fiets en blijft er meer plek over voor automobilisten die niet kunnen fietsen. Of dat waar is kunnen we uit deze lezing niet vaststellen.
Wat opviel was dat door de verschillende gezichtspunten van het publiek duidelijk werd hoe complex dit soort processen en de gevolgen ervan zijn. En dat iedereen goed na heeft gedacht over diens mening.
Een onverwachte medereiziger
Tijdens de vragen sprong uit het publiek een man naar voren, zo het podium op. Bert van Wee is professor in transportbeleid aan de TU Delft. Hij begon direct een minilezing, doorspekt van anekdotes. Hij vertelt dat zijn gemeente ooit zijn straat wilde veranderen in een eenrichtingsstraat. In weinig tijd hing de straat vol met protestpostertjes achter de ramen. Bert had gen postertje, en zijn overbuurman sprak hem daarop aan. “Waarom heb je geen postertje?” “Ik weet niet zeker of ik er wel tegen ben” “Hoe kun je dat niet zeker weten?” “Overbuurman, stel je voor dat deze straat altijd al een eenrichtingsstraat was geweest, zou je er dan voor zijn om dat nu te veranderen?” De overbuurman moest toegeven dat hij dat niet zo zeker wist.
Deze vraag stelt hij mensen vaker in het proces van een wijziging aan de stad. “Je bent er tegen dat de rondweg om wordt gebouwd tot park. Wat nou als het altijd al een park was geweest, zou je er dan nu voor zijn om er een rondweg van te maken?” Vaak gaan mensen dan twijfelen. Het kan een reden zijn om nog eens goed na te denken.
De berg spreekt
Nog een mooie bijdrage uit het publiek. Iemand zegt tegen Alexander: “Ik ben die berg. Ik vind het onterecht om weggezet te worden als een berg van tegenstand waar beleidsmakers overheen moeten zien te komen voor ze verder kunnen. Ik ben volop in discussie met de gemeente, de stad en de pers. Ik wil graag gezien worden als een positieve factor die de plannen verbetert. In je presentatie zijn de plannen steeds goed, maar dat is in ons geval niet zo. Je gaat ervan uit dat het plan goed is en de boze burger slecht geïnformeerd.”
Dit zou je kunnen passeren door te zeggen: maar Alexander heeft in zijn 4 succesfactoren staan dat de publieke participatie goed moet gebeuren. Maar het sluit wel aan bij iets wat al vanaf het begin van de avond aan me knaagt. Alexander heeft alleen plannen onderzocht die gelukt zijn, en waar mensen achteraf blij waren. Dat is misschien legitiem, hij is een onderzoeker die op zoek is naar succesfactoren (zelf zou ik er denk ik voor kiezen om ook gefaalde projecten te bekijken om te zien of alle 4 de succesfactoren daar misschien ook aanwezig waren), maar dat was niet steeds duidelijk in zijn lezing, De take-home-message lijkt te zijn dat beleidsmakers hun zin door moeten drukken en dat het volk achteraf wel zal begrijpen dat de leiders gelijk hadden. Dat blijkt ook uit uitspraken als: “De vraag is niet zal er weerstand zijn? De vraag is zullen mensen een betere situatie herkennen als ze het zien?” en “Het is een kwestie van leiderschap: wie durft?”
Dat lijkt mij geen goed democratisch proces. Ik ben zelf grotendeels blij met de stappen van de gemeente om de stad autoluwer te maken, maar niet met hoe de besluitvorming is gegaan.
Een belangrijk deel van participatie is dat inwoners mee kunnen praten op basis van goede informatie. In de tijd van het parkeerreferendum vond ik de informatie op de website van de gemeente te summier. Je kon doorklikken naar het hele plan, maar ik denk niet dat je kunt verwachten dat de hele stad dat gelezen had. In de communicatie heeft de gemeente denk ik een kans laten liggen. Het nee-kamp gaf wel veel informatie, maar daar was veel bij wat ik niet terug vond in het pan van de gemeente. Ik denk dat veel mensen op basis van slechte informatie en een slechte vraagstelling hun stem hebben bepaald. En dat vind ik dan ook weer geen goed democratisch proces.
Misschien waren de uitkomsten van het parkeerreferendum hetzelfde gebleven als de participatie anders was gegaan, misschien niet. Misschien is een referendum niet geschikt voor een complex onderwerp. Misschien gaan mensen later de autoluwere stad inderdaad waarderen, misschien niet. Wat we zeker niet gaan waarderen is hoe de lokale democratie heeft gewerkt.
Ik hoop dat we hier samen over verder kunnen denken tijdens Bestemming 2030 op 12 maart, met als thema democratie.