Een ufo vol hoornaars

Hoornaars in de wijk!

Tegen een boom bij het speelveldje staat een houten bord: "Gemeente, verwijder het hoornaarsnest!" En een oproep erbij aan buurtbewoners om een melding te doen. Mensen zijn bezorgd.
Een buurvrouw deelt haar zorgen. Ze is bang dat haar huisdieren gestoken worden als er een hoornaar het huis binnen vliegt.
Een buurman heeft ze al in huis gehad en ze zijn flink groter dan een gewone wesp, zo'n drie centimeter lang. Uit het achterlijf steekt een flinke angel.

Het bord onder de boom waarin het nest zit. Foto: Diana Wildschut CC-BY.

Na een lange tijd omhoog kijken met wat voorbijgangers ontdekken we inderdaad heel hoog in de boom het nest. Een prachtige organische ufo waarvan je je gelijk afvraagt hoe die aan de tak kan blijven hangen. Moeilijk te zien van beneden, maar het lijkt toch zeker 80 centimeter in doorsnede. Het is lichtbruin, een soort hangend ei, met een grottenlandschap van ingangen.
Een paar meter verderop op de grond liggen twee dode hoornaars. Aziatische hoornaars oftewel geelpoothoornaars. Dat is een wespensoort die waarschijnlijk in een lading porcelijn mee naar Frankrijk is gekomen, en zich in een twintig jaar enorm heeft uitgebreid. Een invasieve exoot.
Buurtbewoners hebben regelmatig een melding gedaan bij de gemeente, maar krijgen steeds verschillende antwoorden, van "We gaan er pas in de winter iets aan doen" tot "Je moet bij de Provincie zijn". Vandaar het bord met het idee dat de gemeente de buurt in de steek laat, met de hoop dat als maar meer mensen een melding doen, er misschien wat gebeurt.

Het hoornaarsbest. Foto: Diana Wildschut CC-BY.

Wat zijn het nou eigenlijk voor beestjes?

Hoornaars zijn wespen. Papierwespen, wat inhoudt dat ze papier maken om hun nest mee te bouwen. Ze knagen stukjes hout van dode takken of jouw tuinmeubelen en bouwen daar hun nest van. De koningin wordt in het voorjaar in haar eentje wakker uit haar winterslaap. Dan bouwt ze eerst een mininestje, een embryonest, in een bestaande holte. Dat kan een holte in een boom zijn, in een vogelnestkastje, waar ze maar een klein plekje vindt. Daar legt ze haar eerste eitjes waar werksters uitkomen. Dat zijn vrouwtjeswespen die zelf niet vruchtbaar zijn. Een handjevol werksters wordt daar groot en samen vertrekken ze naar de top van een hoge boom, waar ze beginnen aan hun papieren nest, dat uiteindelijk wel 80 centimeter groot kan worden. In dat nest verblijven op het hoogtepunt een paar duizend hoornaars.
Een deel van de werksters vliegt dagelijks uit om eiwitten te halen voor de larven. Dat halen ze uit andere insecten, daar jagen ze dus op. Pech voor de imker, want zo'n bijenkast is een soort snackautomaat voor ze. Als ze de tot pap gekauwde insecten aan hun larven voeren, produceren die een druppeltje suikerwater op hun rug, dat de werksters opeten en waar ze van leven. Net als bij gewone wespen.
In de zomer en herfst worden er nieuwe koninginnen bijgemaakt, dat kunnen er wel een paar honderd zijn. In het najaar zoeken de jonge koninginnen een plekje om in hun eentje te overwinteren. Ze graven zich in in de grond of zoeken een bestaand klein en veilig holletje. In het voorjaar vliegt ze uit om een nieuw volk te starten. De meeste koninginnen halen dat niet. Van honderd koninginnen overleven er maar een stuk of zes lang genoeg om een nieuw nest te maken.
Die nieuwe nesten kunnen in de buurt zijn, maar tientallen kilometers verderop kan ook.

Foto: Jean-Paul Boerekamps CC0 (wikipedia)

Zachtaardig of aggressief?

Door mijn keukenraam vliegt er nu dagelijks wel een naar binnen. Een prachtig beest met een geel gezicht en een gele band op het uiterste van het achterlijf. In tegenstelling tot wespen lijkt het niet geïnteresseerd in mij of in mijn eten. Het vliegt langzaam wat rondjes door de keuken en probeert dan door het dakraam weer naar buiten te gaan. 
Dan wil het door het dakraam maar dat lukt niet. Ik zet het raam wat verder open en beweeg mijn hand langzaam in de richting van de hoornaar om haar de goede kant op te sturen. Ze steek me niet en vliegt weg. Dit lijkt een heel gemoedelijk insect als je het met rust laat, maar leg dat de kat maar eens uit.

Veelvraten

Een minder prettige ervaring krijg ik bij de bijenkast. Daar hangt elke keer dat ik er ga kijken wel een geelpoothoornaar in de lucht. Vaak twee of drie. Telkens als er een bij naar binnen wil, maakt de hoornaar een aanvallende beweging. Vier of vijf bijen komen er langs, maar de zesde wordt uit de lucht geplukt en meegenomen. Als dat de hele dag zo gaat, kan dat een bijenvolkje wel flinke schade toebrengen. Er zitten ook veel bijen voor de ingang van de bijenkast, misschien ter verdediging? Voor een van de kasten zit een klontje bijen op elkaar, met een hoornaar eronder. Die heeft een strategische fout gemaakt en gaat het niet overleven. Op de grond liggen twee dode geelpoothoornaars en een Europese.  Het is pijnlijk om te zien, en een kleine rekensom vertelt me dat er een paar honderd bijen per dag uit de lucht worden gehaald. 

Geelpoothoornaar (midden onderaan de foto) dood voor de bijenkast. Foto: Diana Wildschut, CC BY

De Wespenstichting

Hoe schadelijk zijn de geelpoothoornaars voor de natuur en voor de mens? Ik vroeg het aan Sjoert van de Wespenstichting. De alinea hieronder is een samenvatting van ons gesprek.
Volgens Sjoert heeft een gemiddeld nest ongeveer 100.000 insecten nodig om de larven mee te voeden. Dat klinkt als een hoop, maar ter vergelijking: een gemiddeld wespennest eet het dubbele. Als er veel nesten in een klein gebied zitten heeft dat wel impact. Maar eerst gaan vooral de honingbijen eraan, daar zitten er op hun hoogtepunt wel 60.000 van in een grote kast. Sjoert verwacht dat het evenwicht in het ecosysteem zal veranderen en dat er dan een nieuwe normaal komt. Dat wil niet zeggen dat er geen gevolgen zijn, de geelpoothoornaar is wel degelijk competitie voor bijvoorbeeld insectenetende vogels en voor gewone wespen.
Dan de gevolgen voor mensen. De geelpoothoornaar steekt in principe alleen om zichzelf of het nest te beschermen. Ze is een stuk minder wendbaar dan bijvoorbeeld limonadewespen, die in bepaalde tijden van het jaar echt honger hebben en suiker nodig hebben. Die zijn snel en wendbaar en kunnen minder goed zien en zijn dus niet bang, en ook nog eens geprikkeld door de honger. Ze zijn dus vasthoudend als ze jouw limonade hebben ontdekt. Hoornaars zijn trager en lopen dus gevaar als ze bij je in de buurt zijn. Die kijken wel uit en blijven liever bij je vandaan.
De nesten van de geelpoothoornaar hangen meestal hoog in een boom, waar je ze als voorbijganger niet makkelijk per ongeluk kunt verstoren. De kans is erg klein dat je gestoken wordt door een geelpoothoornaar. Dat is anders dan bij de Europese hoornaar, die kleinere nesten maakt, maar wel vaak lager bij de grond en soms in je spouw of je vogelhuisje. Daar loop je makkelijker tegenaan, maar er zitten minder hoornaars in z'n nest waardoor je minder vaak gestoken kunt worden. [Vorig jaar werden meerdere mensen gestoken door Europese hoornaars, tijdens een wandelvierdaagse, nadat ze per ongeluk een laaghangend nest hadden verstoord. Twee daarvan moesten naar het ziekenhuis. Dit was dus niet de Aziatische hoornaar. (DW)].   Een hoornaar verspreidt bij gevaar een alarmgeurstof waar de rest op af komt, dus als je toch gestoken wordt is het advies: rennen en proberen ergens naartoe te gaan waar ze niet kunnen komen.
Het gif van de geelpoothoornaar is een variant op dat van andere wespen. Ze verschillen allemaal een beetje. Je kunt er allergisch voor zijn en dan moet je na een steek direct naar enhet ziekenhuis. Als je niet allergisch bent kun je van een groot aantal stek een toxisch effect krijgen dat ook per persoon verschilt, maar bij tientallen steken kan het echt wel dodelijk zijn. Nogmaals, net als bij andere wespen.

Wie doet wat?

En hoe zit dat dan met het opruimen van zo'n nest? Wie heeft daar de verantwoordelijkheid voor? Wat gebeurt er als je het pas in de winter opruimt? En is er een verplichting, van een of andere overheid, om invasieve exoten te bestrijden?
We zitten kennelijk in een overgangsperiode. De Geelpoothoornaar is langzaam normaal aan het worden, of in ieder geval niet meer te stoppen. Tot 1 januari heeft de provincie Utrecht de verantwoordelijkheid. Daarna neemt de gemeente het over. Klopt dus dat de gemeente Amersfoort er ofwel niets aan gaat doen, ofwel pas in januari, als het nest al leeg is.
En de provincie? Wat is het beleid?
De geelpoothoornaar uitroeien gaat niet meer lukken, als dat al wenselijk zou zijn. Daarom is de strategie nu om overlast te beperken. Overlast voor de natuur: alleen nesten die binnen 200 meter van een Natura 2000 gebied zitten worden verwijderd. Heeft dat zin? De werksters vliegen makkelijk een kilometer om te jagen. Maar volgens Sjoert blijven ze liever dichter bij hun nest.
Overlast voor mensen: nesten worden verwijderd als ze zich bevinden op drukke openbare plekken. Bijvoorbeeld bij drukke speeltuinen of bij scholen. Ook als er acuut steekgevaar is.
Op de website van de wespenstichting wordt verwezen naar de EU verordening die van toepassing is: "Volgens EU-verordening 1143/2014 (Artikel 19) zijn provincies verplicht tot beheer van invasieve soorten, niet tot uitroeiing. Dat beheer moet gebaseerd zijn op een kosten-batenanalyse en proportioneel zijn aan de werkelijke risico’s." Op de site van de Wespenstichting vind je ook hun beleidsnotitie waarin ze veelvoorkomende misvattingen behandelen en advies geven voor beleid. Daarin wordt vooral opgeroepen om kennis te verspreiden en geen paniek, en proportionele maatregelen te nemen.

Het meestal rustige speeltuintje waar het nest naast en boven hangt. Foto: Diana Wildschut CC-BY.