Eerst een voorspelling. De woonwijk Bovenduist gaat er komen. Op dinsdagavond 13 juli zal de gemeenteraad instemmen met een voorstel voor een onderzoek. Dat wordt het zoveelste voorstel voor het zoveelste Bovenduist-onderzoek, maar daarmee komt de wijk toch weer een stapje verder. In het debat zal Lijst Molenkamp tevergeefs betogen dat het weiland onaangetast moet blijven, al was het maar als verblijfplaats van de grutto. De SP zal vragen om méér sociale huurwoningen dan de voorgeschreven 35 procent per project. De VVD zal wederom benadrukken dat je de ‘marktpartijen’ niet met eindeloos veel voorschriften moet opzadelen. GroenLinks zal nogmaals hameren op de duurzame ambities - waarmee er juist nóg meer regeltjes komen - maar krijgt daarvoor de handen op elkaar.
Het college repte in een raadsvoorstel al van tien hectare zonneveld, alsmede ‘een wijk waar auto’s het straatbeeld niet domineren’. GroenLinks wil vooral de fiets - dankzij een snelfietsroute - en het openbaar vervoer stimuleren. De VVD daarentegen, wil de autorijder niet wegpesten en weet dat de wijk direct naast de A1 ligt. Daar wordt vast mee geadverteerd, zodra er huizen te verkopen zijn: de optimale verbinding met de snelweg. Niet aan te ontkomen. De ChristenUnie positioneert zich gewoonlijk halverwege het ‘maakbaarheids-denken’ van de groenen en het liberale standpunt dat de toekomstige bewoners vooral zélf moeten bepalen van welk vervoersmiddel ze gebruikmaken. Ook Bovenduisters willen wel eens met de auto naar de Ikea. Voorts zijn er nog twee grotere obstakels: een nog aan te leggen ontsluitingsweg en de aanwezigheid van een afvalverwerkingsbedrijf. De kwestie-ontsluitingsweg is al over de zomer heen getild; daar wordt dus niet eerder dan op 31 augustus over gesproken. Het is dan ook een complexe zaak, aangezien de geplande autoweg door de gemeente Bunschoten loopt. Zo mogelijk nóg ingewikkelder is de kwestie-vuilstort. Maar eerst nog wat achtergrond.
Knorrig- en stroperigheid
Een meerderheid van de raad vindt dat zonder Bovenduist - het huidige boerenland in het uiterste noorden van Amersfoort, tussen Vathorst en Nieuwland - Amersfoort er nooit in zal slagen het gewenste aantal woningen te bouwen. De stad wil duizend nieuwe woningen per jaar creëren tot en met 2030. Binnen de stadsgrenzen is al het prestigieuze project ‘Langs Eem en Spoor’ gepland, een sliert van vijf wijkjes van de Wagenwerkplaats tot de Kop van Isselt. Daar kunnen met kunst en vliegwerk in totaal drieduizend woningen worden gebouwd, en dan vooral appartementencomplexen. Vroeger noemden we die flats. Voor grondgebonden woningen is nauwelijks ruimte op die laatste reepjes grond, tussen de bestaande bebouwing. In Bovenduist is echter ook ruimte voor het soort huizen waar blijkens onderzoeken zoveel vraag naar is: grondgebonden woningen, die we vroeger rijtjeshuizen noemden. In het nu nog vrij non-descripte weiland is plek zat voor drieduizend woningen. Net zoveel als het hele project Langs Eem en Spoor.
De eerste plannen dateren van tientallen jaren terug. Erg opschieten doet het dus niet: de bouw van Bovenduist, ofwel Vathorst-West. Meer dan bij andere projecten ontstaat snel een atmosfeer van knorrigheid bij de debatten en stroperigheid bij de besluiten. Misschien vooral door wat in de gemeentelijke documentatie ‘de oude afspraken’ worden genoemd. Nog steeds hangt er een mist over enkele schimmige deals van zo’n twintig jaar terug. Uiteraard hebben oppositieleden een gruwelijke hekel aan schimmige deals.
Lek naar de bouwers
Een poging tot een korte reconstructie. Kort na de millenniumwisseling begon de bouw van Vathorst. Aan de rand daarvan bevond zich het afvalverwerkingsbedrijf Smink. (Betrokkenen spreken nog steeds van ‘Smink’, al heet het bedrijf tegenwoordig Renewi, ook wel: ‘Renewi Smink BV’.) Het bedrijf zou uitbreiden omdat de provincie Utrecht er een aanzienlijke hoop slib wilde opslaan. Dat ging niet door na heftige tegenstand van omwonenden en bedrijven. Die zaten niet te wachten op een grotere vuilstort, zo vlak om de hoek. De provincie vond een andere stortplaats voor het slib. Aangezien de vergunning om uit te breiden al was vergeven, werd Smink gecompenseerd: de gemeente kocht voor twintig miljoen een waardeloos geachte - want vlakbij de vuilstort gelegen - lap grond van Smink. Uitgerekend in die tijd was een wet in de maak die voorschrijft dat grondeigenaren niet zomaar hun kavels mogen verkopen; eerst moet er met de gemeente worden onderhandeld. Dat die wet op korte termijn in werking zou treden, zou naar verluidt zijn gelekt door de hoge ambtenaar Arnoud Ashouwer aan de commerciële partijen. (Zie: ‘Bovenduist onontwarbare kluwen van belangen, claims en regelgeving’.) Die kochten snel grote kavels, want ze zagen dat ook hier vroeg of laat zou worden gebouwd. Vervolgens kregen de ondernemers van de gemeente te horen dat ze 1200 woningen mochten gaan bouwen op Amersfoortse Vinex-locaties. Nu bevinden we ons dus al op het mistige terrein van schimmige deals en onduidelijkheden. Had Ashouwer correct gehandeld? Er kwam een onderzoek dat geen helderheid verschafte over het vermeende lekken van deze hoge ambtenaar. Waarom werd de afspraak gemaakt over de 1200 woningen? Onduidelijk. Wel weten we, dat de gemeente en de bouwers - Heijmans, de Alliantie, AM, BPD en Dura Vermeer - samenwerken onder de naam Ontwikkelingsbedrijf Vathorst (OBV). De gemeente is hierin niet alleen mede-grondeigenaar maar ook houder van vijftig procent van de aandelen. Gezamenlijk bezitten de partijen van het OBV 75 procent van de grond van Bovenduist.
Buurtcomité en afvalberg
Daarna kwam de crisis van 2008 en lag alles stil. Maar de economie herstelde zich en de projectontwikkelaars haalden de plannen weer uit de lade. Vathorst raakte volgebouwd en dus leek het logisch om voor meer bouwactiviteiten uit te wijken naar dat weiland ten westen van de grote nieuwe wijk. Waar is anders plek voor 1200 woningen? Daar denkt Peter de Langen van de SGLA (de stichting Samenwerkende Groeperingen Leefbaar Amersfoort) anders over. Hij betoogde onlangs dat Vathorst-West niet was aangewezen als Vinex-locatie. Het lag buiten het plangebied van Vathorst. Dus was de toezegging van nul en generlei waarde, voor zover het Bovenduist betreft. Volgens hem moet de bouw op deze plek gewoon Europees worden aanbesteed, net als alle grote projecten. De Langen kwam met meer complicaties. De gemeente gaat ervan uit dat de afvalverwerker zo tegen 2035 verhuist. Maar volgens de SGLA kan Renewi - door handig af te graven en bij te storten - voorkomen dat de afvalberg hoger wordt dan het voorgeschreven maximum van 46 meter. Daarmee vervalt voor Renewi de noodzaak tot een kostbare verhuizing. Met het vertrek van de afvalverwerker zou meer grond ter beschikking komen. Daarmee kan de gemeente geld verdienen voor de aanleg van een broodnodig geachte ontsluitingsweg. Want die gaat heel wat kosten, al was het maar omdat een andere inspreker - een afgevaardigde van het Buurtcomité Zevenhuizerstraat uit Bunschoten - hamerde op de noodzaak van een ongelijkvloerse kruising. Het buurtcomité weet zich gesteund door de raad van Bunschoten. De kosten van de weg zouden daarmee toenemen van tien naar twaalf miljoen. Maar na de grondaankoop van twintig miljoen wil de stad hier niet eindeloos investeren.
‘De blokken, de bouwstenen’
De invallende wethouder Roald van der Linde werd over deze onderwerpen flink doorgezaagd bij vergaderingen op 15 en 29 juni. Over een paar zaken kon de wethouder helderheid verschaffen. De toezegging van 1200 woningen was volgens hem juridisch bindend, absoluut. Dat knoopte iedereen in de oren. De marktpartijen zullen daar vast dure woningen in de vrije sector van maken, maar ook dan blijft voor de wijk als geheel de verdeling gehandhaafd van 35 procent sociale huur, 20 procent middelhuur en de rest vrije sector. Voorts achtte hij het geen goed idee om er aanzienlijk meer dan drieduizend woningen te plannen. ,,Dan krijg je een paar Bijlmerflats, vlak naast een natuurgebied.’’
Wethouder Roald van der Linde: geen Bijlmerflats.
Tot zoverre het goede nieuws. Steeds als er iets werd gemompeld over ‘de oude afspraken’, trokken oppositieleden geërgerde gezichten. Herhaaldelijk werd gevraagd om inzicht in de eventuele financiële risico’s die daar het gevolg van konden zijn. Marc Smits (SP) constateerde dat volgens het raadsvoorstel de consequenties van de ‘oude afspraken’ niet waren meegenomen, terwijl er volgens het collegebericht simpelweg geen risico’s zijn. Van der Linde zei daarop slechts om het ‘groene licht’ te vragen om dit te laten onderzoeken. Hij formuleerde voorzichtig en consulteerde geregeld een paar adviserende ambtenaren. De arme invaller wist het niet allemaal. Hij wilde graag ‘de blokken tonen, de bouwstenen van het plan, en vertellen wat we wél weten’. Smits klaagde: ,,Al in 2017 is er een onderzoek geweest naar de financiën. En nog steeds is er geen duidelijkheid.’’ Noelle Sanders (Lijst Sanders) viel hem bij: ,,We lezen steeds dat zaken ‘in een later stadium’ worden uitgezocht, ‘als alles in beeld is’. Maar daar komen we ook niet verder mee.’’ Evenals Menno Fousert (Amersfoort2014) wilde ze wel eens weten ‘wat er nog meer van tevoren bekonkeld is’.
Wollige taal
Het raadsvoorstel van het college telt zestien kantjes, maar biedt op essentiële punten ook geen helderheid. Een fragment: ,,Op hoofdlijnen hebben we verkend of een ontwikkeling van Vathorst-Bovenduist financieel en inhoudelijk haalbaar is. Op basis van de huidige inzichten zien we aanknopingspunten om een vervolgstap te zetten maar zijn we ook realistisch in het beeld dat het lastig is om alle ambities en wensen te realiseren. De effecten van de ‘oude afspraken’ moeten bijvoorbeeld nog in een volgende fase onderzocht worden. Ook de manier van financieren van de ontwikkeling (met of zonder gemeentelijke garantie) kan effect hebben op het financiële resultaat.’’ Een pagina verder: ,,Indien geen overeenstemming wordt bereikt met Vathorst Beheer [de marktpartijen] over de invulling van de oude afspraken, levert dat een mogelijk toekomstig financieel risico op.’’
Zo worden vooral nieuwe vragen opgeworpen. Ondanks eindeloze onderzoeken blijft de mist hangen. Wat hebben de zakenlieden en de ambtenaren binnen het OBV bedisseld? Hans Buijtelaar zou dat kunnen weten maar vond een paar maanden terug een functie elders, als wethouder in Wijk bij Duurstede. Je zou bijna denken: wie zulke wollige taal hanteert, zal iets te verbergen hebben. Daar krijg je die knorrigheid van.
Wat het college ook zegt, schrijft en laat onderzoeken, het vertrouwen van de oppositie keert pas terug als deze mist geheel is opgetrokken. Dat is jammer, want de stad heeft Bovenduist keihard nodig. Daar is vrijwel iedereen het over eens.
bijsluiter
Jeroen de Valk is politiek analist bij De Stadsbron. Voor zijn bijdragen krijgen wij subsidie van het Stimuleringsfonds voor de Journalistiek.
-
Voor de goede orde juiste citaten uit de tekst van de brief die de SGLA (een vereniging en géén stichting, beste Jeroen) naar de Raad heeft gestuurd
De (on)juistheid van de conclusies over de Productierechten en de gevolgen voor een bouwprogramma
Het college wenst in Bovenduist aan een gemaakte afspraak van 1.200 productierechten met Vathorst Beheer te voldoen. Over deze afspraak is het volgende mee te delen:
Op... Lees meer...door Peter de Langen, voorzitter SGLA om 5-07-21, 11:19
- Fijn, dat er iemand is met een flinke dossierkennis en al heel lang meedraait om ook alle standpunten van toen weer scherp te stellen.
Voor mensen die later instappen wellicht niet wenselijk, maar wel goed dat het ergens vast ligt. Kosten die ten laste werden gelegd bij de algemene middelen terwijl destijds al steeds gewaarschuwd werd dat de constructie voor de burgers nadelig zou uitpakken. Er werd heel dedain gedaan, maar er zit toch een luchtje aan die niet alleen van de afvalberg komt.
door Riekje Hoffman om 10-07-21, 17:28
- Mijn bijdrage aan de discussie over Bovenduist was een stuk uitgebreider en genuanceerder dan 'ik wil alleen maar weilanden en grutto's'. Maar allaah.
door Rob Molenkamp om 13-07-21, 23:11
-
En Peter de Langen ziet weer mogelijkheden om de bouw te traineren. Hij woont zelf mooi. Mijn dochter en zoon en andere zonen en dochters zoeken hopeloos een dak boven het hoofd. Peter profileert zich als voorzitter van de Samenwerkende groepen leefbaar Amersfoort. Maar wat is de SGLA.De SGLA is een relikwie uit de jaren 80. Een stel oude zure mensen, die denken Amersfoortse burgers te vertegenwoordigen. Totaal niet oplossingsgericht...
Lees meer...
door Geert Groeneveld om 9-07-21, 20:37
-
Citaten uit een interview met Geert te vinden op de Stadsbron:
,,Ik word een soort economische vluchteling’’, lacht Geert Groeneveld. Maar dan wel een economische vluchteling zonder grote financiële zorgen en met een eigen huis met zwembad. ,,Ik kan daar leven zonder echt te werken.’’
De woning aan de Verhoevenstraat 74, in het Leusderkwartier is net boven de 7 ton verkocht… ,,We vroegen 5,5 ton, maar... Lees meer...door Peter de Langen om 11-07-21, 12:28
- Deze reactie is verwijderd (dubbel geplaatst)
De (on)juistheid van de conclusies over de Productierechten en de gevolgen voor een bouwprogramma
Het college wenst in Bovenduist aan een gemaakte afspraak van 1.200 productierechten met Vathorst Beheer te voldoen. Over deze afspraak is het volgende mee te delen:
Op 24 en 25 juni 1997 besprak de gemeenteraad het Masterplan voor Vathorst. Op 24 juni kwam een side-letter aan de orde, afgesloten tussen het college en de private partijen over het productierecht van 1.200 woningen in de marktsector (compensatie voor sociale woningen). De raad sprak zich uit tegen deze site-letter en kondigde een amendement hierover aan.
De volgende ochtend, 25 juni, vond een bestuurlijk overleg plaats tussen het college en de leden van het consortium (Vathorst Beheer). Gezien het standpunt van de raad werd besloten de site-letter in te trekken maar dat het college de gemaakte afspraken tijdens het overleg zou herbevestigen. De notulen van het bestuurlijk overleg, waarin de tekst van de oorspronkelijke site-letter (letterlijk) werd opgenomen, werden op 19 augustus (!) door het college en het consortium geparafeerd en ondertekend. Daar mee was een formeel contract gecreëerd.
De gemeenteraad werd niet geïnformeerd over de overeenkomst die onderhands was afgesloten. Meegedeeld werd dat de site-letter werd ingetrokken en dat het college de intentie had uitgesproken de leden van Vathorst Beheer in toekomstige Vinex-stadsuitleg ontwikkelingsruimte te bieden. Overigens: Bovenduist is geen vinexlocatie! De raad zag hierna af van het indienen van een amendement tegen de site-letter.
De afspraak waarop het college zich nu beroept is dus niet door de raad geaccordeerd en staat daarentegen haaks op het standpunt dat de raad bij het optreden van het college innam. Daarmee staat de rechtsgeldigheid van de afspraak op de tocht.
Indien het woonprogramma voor Bovenduist volgens het Deltaplan Wonen wordt opgesteld, worden in Bovenduist 1.050 sociale woningen, 600 woningen in het middensegment en 1.350 marktwoningen gerealiseerd. Indien Vathorst Beheer de 1.200 woningen uit de afspraak met het college als aparte eenheid opvoert (wat gezien het karakter van de afspraak uit 1997 niet onlogisch zou zijn), dan blijven voor de verdeling volgens het Deltaplan Wonen 1.800 woningen over waarvan 630 sociale woningen (-/- 420) en 360 woningen in het middensegment (-/- 240).
De raad zou bij beslispunt 7 van het collegevoorstel hierover eerst duidelijkheid moeten hebben.
De noodzakelijkheid van Europees aanbesteden
Op 18 januari 2007 heeft het Europese Hof van Justitie het ‘Arrest Auroux’ gewezen. Het arrest betrof de wijze waarop een project voor de stedelijke ontwikkeling moet worden behandeld. Het Hof legde vast dat een project zoals de ontwikkeling van Vathorst Europees moet worden aanbesteed. Gezien de ontwikkeling in Vathorst, waarbij de gemeente met private partijen een realisatie-overeenkomst afsloot en daarvoor een gezamenlijk ontwikkelingsbureau OBV oprichtten, werd Nederland in maart 2005 in gebreke gesteld. De woningbouw in Vathorst werd voortgezet en in juni 2009 wordt de ingebrekestelling opgeheven. Wel deelt de Europese Commissie mee dat bij hernieuwde schendingen een inbreukprocedure wordt geopend. Deze zou voor de gemeente Amersfoort grote financiële gevolgen kunnen hebben. Nieuwe gebiedsontwikkelingen moeten door de gemeente Europees worden aanbesteed.
Het OBV is opgericht om de ontwikkeling van Vathorst uit te voeren. Vathorst omvatte bij de oprichting van het OBV het bestemmingsplangebied Vathorst, Vathorst-West was hiervan geen onderdeel. Vathorst-Bovenduist is een nieuw ontwikkelingsgebied waarvoor een nieuw bestemmingsplan moet worden opgesteld en waarvoor een eigen grondexploitatie moet worden opgesteld. Daarna moet Europese aanbesteding plaatsvinden. Aan deze aanbesteding mogen geen partijen deelnemen die bij de voorbereidende planvorming waren of zijn betrokken, zoals het OBV en Vathorst Beheer.
Een melding bij de Permanente EU-vertegenwoordiging van ons land en of bij BZK kan tot problemen leiden.
Het risico van Staatssteun, 20 miljoen euro!
In 2005 besluit het gemeentebestuur de gronden van Smink, oorspronkelijk bestemd voor baggerputten, aan te kopen. Behalve de grondprijs betaalt de gemeente aan Smink een compensatie voor de economische nadelen die door de grondverkoop voor Smink zouden ontstaan: € 13 miljoen. Dit bedrag komt ten laste van de grondexploitatie Vathorst-West. Omdat hier nog geen activiteiten van start zijn gegaan, moet de gemeente jaarlijks ca. € 1 miljoen rentelasten bijschrijven.
Als na zeven jaar de bijgeschreven rentelasten op de grondexploitatie de kosten voor de Smink-afkoop hebben verhoogd tot zo’n € 20 miljoen, besluit het gemeentebestuur dit bedrag uit de grondexploitatie te nemen en ten laste van de algemene middelen te brengen. De financiering vindt plaats door een constructie via de kapitaalreserve, dit zal in de toekomst (kunnen) leiden tot een ingreep van de accountant.
Op 31 januari 2006 deelt het college in de Stuurgroep Vathorst mee dat dit bedrag, vermeerderd met rente, bij de ontwikkeling van Vathorst-West wordt ingebracht in de grondexploitatie. Deze aankondiging en deze actie is noodzakelijk. Zou de gemeente dit niet doen, dan wordt dit door de EU aangemerkt als staatssteun, met alle gevolgen van dien.
In de notitie betreffende de financiële haalbaarheid van Vathorst Bovenduist, opgesteld door bureau Stadkwadraat, is deze € 20 miljoen aan de kostenkant niet terug te vinden. Gebeurt dit wel, dan ziet de haalbaarheidsstudie er anders uit. De vraag is of het college deze kostenpost heeft gemeld bij bureau Stadkwadraat. Indien het college dat heeft nagelaten dan zou de raad dat alsnog moeten doen!