Amersfoort in de toekomst; nog 6.000 woningen erbij(1)
In de laatste vergadering voor het zomerreces nam de gemeenteraad van Amersfoort een belangrijk en kostbaar besluit (1). Er wordt geld vrijgemaakt om de rotonde De Nieuwe Poort (DNP) aan te pakken.
Belangrijk, omdat hiermee niet alleen de verkeersveiligheid wordt aangepakt, maar ook omdat er ruimte vrijkomt om verder te kunnen bouwen in het project Langs Eem en Spoor. Het is een kostbaar besluit omdat het tenminste 25 miljoen gaat kosten. De werkelijke kosten zijn pas bekend nadat het project is afgerond.
Het is niet verwonderlijk dat veel raadsleden kanttekeningen plaatsten bij dit besluit, maar bij gebrek aan beter -en om voortgang niet te belemmeren- akkoord gingen.
Daarbij werden vooral vraagtekens gezet bij de toekomstbestendigheid van de aanpassingen. Kan DNP met de voorgestelde aanpassingen nog jaren mee of moet er over 10 jaar weer verder gesleuteld worden? Een terechte, maar lastig te beantwoorden vraag, want niets is zo moeilijk als het voorspellen van de toekomst.
Toch valt er meer over te zeggen dan door de ambtenaren aan de raadsleden is voorgespiegeld. Allereerst dat de planningshorizon van het rekenmodel van de verkeerskundigen loopt tot 2035, terwijl de planningshorizon van bevolking en woningbouw nu al doorloopt tot 2050. M.a.w. de bevolkingsontwikkelingen tussen 2025 en 2050 zijn niet doorberekend in de verkeersmodellen. En dat scheelt een slok op een borrel.
In een eerder artikel heeft De Stadsbron de uitkomsten van de staatscommissie Demografische Ontwikkelingen 2050 al besproken (2). Maar het Planbureau voor de Leefomgeving heeft becijferd hoe deze bevolkingsgroei uitpakt per gemeente. En dit is niet voor iedere gemeente gelijk (3).
Bovenstaand plaatje (deze kopie is niet interactief) komt uit een rapport van het PBL en geeft de groei- en krimpgemeenten in Nederland weer. De randen van Nederland (Groningen, Friesland, oostelijk Drenthe, Oostelijk Gelderland, Limburg en Zeeland) krijgen met krimp te maken. We willen met steeds meer inwoners op een steeds kleiner stukje Nederland wonen.
Opmerkelijk is het dat de politiek (zowel landelijk als gemeentelijk) weinig interesse lijkt te hebben in de afbraak van deze sociale verbanden en de inwoners min of meer in de kou laat staan.
Wie denkt dat de gemeente Amersfoort het anders doet, komt bedrogen uit. Recentelijk heeft de raad - door aangenomen moties- bepaald dat er niet in de laatste buitengebieden (Hoogland-West (4) en Stoutenburg-Noord) (5) gebouwd mag worden.
Dus ook de politiek in Amersfoort kiest voor meer mensen op een kleiner stukje Amersfoortse grond.
Op 1 juli 2026 bood de minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties de nieuwste woningprognose aan (Primus prognose 2026) (6). Deze prognose wordt al sinds het begin van de jaren tachtig gemaakt door ABF research, en is uitgegroeid tot de standaardprognose voor heel Nederland. Het Ministerie gebruikt deze prognose voor al haar planningen. Het model levert een prognose van het aantal inwoners, huishoudens, woningvoorraad en de kwantitatieve woningbehoefte. Geen gering onderzoek dus, maar een die het bestuderen waard is, en m.i. zeker ook besproken zou moeten worden in en met de raad.
De prognose 2026 is in lijn met de prognose van het CBS en voorspelt voor Amersfoort belanghebbende zaken.
De Amersfoortse bevolking, maar ook het aantal huishoudens zal blijven groeien. Bovenstaande grafieken laten bijna een lineaire groei zien, ook na 2040. Volgens deze prognose groeit de Amersfoortse bevolking van 163.830 tot 179.420 in 2040 en tot 190.010 in 2050. Deze groei komt overeen met het gematigde scenario uit het laatste onderzoek van de Staatscommissie Demografie.
Ook het aantal huishoudens stijgt, van 74.130 naar 85.930 in 2040 tot 91.600 in 2050. Het is duidelijk dat -volgens de prognose- ook na 2040, Amersfoort nog een substantiële groei doormaakt, die vraagt om extra woningbouw van tenminste de groei van het aantal huishoudens (bijna 6.000 woningen). Dit zijn meer woningen dan het gehele project Langs Eem en Spoor. Dit aantal komt dus bovenop de 14.000 woningen die Amersfoort van plan is te gaan bouwen in de komende jaren.
Dan is de vraag: waar gaan deze woningen gebouwd worden?
Om het allemaal nog ingewikkelder te maken heeft de vorige raad een besluit genomen over de noodzakelijke m2 openbaar groen per woning per wijk; namelijk 75m2 per woning (7). Inmiddels weten we dat er in Amersfoort buurten zijn die daaraan niet voldoen.
Nieuwsplein33 heeft vorig jaar een aantal interactieve kaarten laten maken met buurtkenmerken voor het gebied Eemland (8). Een screenshot van twee kaarten geeft het volgende beeld
Links is het percentage groen per buurt per hectare weergegeven. Hoe donkerder de kleur blauw, hoe meer groen per buurt. Duidelijk zichtbaar is de bevoorrechte positie van de meest zuidelijke wijken en de buitengebieden.
Rechts is het aantal woningen per buurt weergegeven. Hoe donkerder de kleur, hoe meer woningen per hectare. Hier zie je dat het centrum en de omliggende wijken de grootste adressendichtheid kennen.
Door deze twee kaarten naast elkaar te plaatsen wordt zichtbaar dat groen en woningen elkaar uitsluiten. Veel groen gaat niet samen met veel woningen en omgekeerd. Inbreiding (meer woningen bouwen binnen de bestaande bebouwing) leidt tot minder groen per wijk en buurt.
Als Amersfoort wil anticiperen op deze prognoses zal het keuzes moeten maken.
Wel of niet bouwen? Welke keuze er ook gemaakt wordt, er hangt een prijskaartje aan.
Niet bouwen betekent minder kans voor de kinderen in de stad op een woning, met de kans dat deze kinderen uit Amersfoort vertrekken. En dit kan gevolgen hebben voor de mantelzorg.
Ga je wel bouwen, dan is de vraag: waar doe je dit dan? Toch in de buitengebieden of juist in de bestaande wijken? Beide keuzes gaan ten koste van groen, namelijk het buitengroen of het toch al schaarse groen in de wijken en buurten.
Een andere manier om meer woningen binnenstedelijk te bouwen is eerst bestaande woningen afbreken en vervolgens andere (meer en kleinere) woningen te bouwen.
In Kruiskamp zijn daar al voorbeelden van. Maar afbreken van woningen betekent ook afbreken van sociale maatschappelijke structuren waar bewoners in participeren.
Hier zijn dan de bewoners de dupe.
Tenslotte kun je ook nog industrieterreinen omvormen naar woongebieden. En dan is de economie de dupe en afgesproken is om voor iedereen tussen de 15 en 75 jaar 0,8 arbeidsplaats in Amersfoort te hebben. Uitgaande van 6000 woningen betekent dit toch minimaal 0,8 (woon-werk balans) * 6000 = 4800 extra arbeidsplaatsen.
Wie denkt dat alleen maar ruimte nodig is voor 6000 woningen komt bedrogen uit. Naast de woningen is er ook nog ruimte nodig voor allerlei voorzieningen ten behoeve van de nieuwe bewoners, zoals winkels, zorg en recreatie. En natuurlijk de al genoemde arbeidsplaatsen.
Naast deze dus min of meer bekende beslaglegging op de openbare ruimte zijn er ook nog uitdagingen waarvoor de benodigde ruimte nog niet bekend is. Zeker na deze warme zomer is er veel aandacht voor het voorkomen van hittestress, het beter managen van het water (vasthouden en laten stromen), het oplossen van de netcongestie (elk zonnepaneel, windturbine, geothermisch station vraagt ruimte), maar ook ruimte voor defensie, etc.
Met de huidige kennis van de toekomst weten we dus dat er veel nieuwe ruimtevraag is, en dat deze vraag een (hoge) prijs heeft. Hoe dit te vertalen naar politieke besluitvorming?
De bezoekers van de film The Odyssey zal dit bekend voorkomen. De Griekse held Odysseus krijgt van een ziener te horen dat hij in zijn 10 jaar durende tocht naar huis voor moeilijke keuzes komt te staan. Een daarvan is de keuze tussen Scylla en Charybdis. Scylla was een zeskoppig monster en Charybdis is in de film een reusachtige draaikolk. Elke keuze gaat gepaard met slachtoffers. Odysseus besluit deze keuze niet voor te leggen aan zijn reisgenoten, hetgeen hem niet in dank wordt afgenomen. En hier dringt zich een vergelijking op met de gemeente Amersfoort. De gevolgen van de huidige groei van Amersfoort met 14.000 woningen is nauwelijks besproken met de inwoners. Of dit wel gaat gebeuren voor de prognoses is nog maar de vraag. De kennis over deze nieuwe prognoses lijkt nog niet volledig ingedaald in de Amersfoortse politiek.
Als democratie ook wordt gezien als het vergaren van een zo groot mogelijk draagvlak in de samenleving, is de keuze van Odysseus geen logische. Openheid van de kosten en de baten van de groei van woningen biedt de mogelijkheid om aan dit draagvlak te werken. En dit kan relatief simpel. Ga met een magneetbord (of een digitale versie daarvan) langs de Amersfoortse ‘velden’ en vraag aan de inwoners waar zij de woningen en de noodzakelijke voorzieningen en bedrijvigheid willen bouwen. Met behulp van magnetische (of digitale) vormen kan elke inwoner zelf aangeven waar in Amersfoort de geprognotiseerde bouwopgave moet plaats vinden. Grote kans dat er niet alleen opzienbarende keuzes worden gemaakt, maar ook dat niet iedereen in staat is om alle noodzakelijke bebouwing een plaats op de kaart te geven. En dit levert dan stof tot verdere verdieping en discussie.
In dit artikel is ingegaan op de fysieke gevolgen van de prognoses. In een volgend artikel wordt ingegaan op de veranderingen in de bevolkingssamenstelling van Amersfoort en de (mogelijke) gevolgen daarvan.