Groen in de wijk

door Joke Sickmann

Over de geschiedenis van het Plantsoen in het Soesterkwartier, en die van zijn opvolger: de Groengordel

Het Plantsoen, bijzonder Erfgoed van het Soesterkwartier.

Vraag eens aan een Soesterkwartierder of hij iets zou willen vertellen over de geschiedenis van het Plantsoen.  De kans is groot dat je dan een bijzonder verhaal krijgt voorgeschoteld. Dat het gebied zoals we dat nu kennen als ‘de Groengordel’ indertijd als Plantsoen is aangelegd.  Dat het in de jaren ’30 een project was van de werkverschaffing. Als je werkeloos was, kon je je aanmelden en met behoud van je vroegere loon meewerken bij de aanleg van het Plantsoen. Dat op diezelfde manier ook de Bosvijver op Birkhoven tot stand is gebracht. Soesterkwartierders weten zich nog heel goed te herinneren dat het Plantsoen zo mooi was. Dan komt vaak ook het verhaal op de proppen dat alle bomen tijdens de hongerwinter zijn omgehakt, behalve dan die bomen op de kop van de Lingestraat. En één boom staat er nog.  Ga er maar eens kijken! Als verklaring wordt dan gegeven dat de bomen op de kop van de Lingestraat  in de oorlogsjaren niet zijn omgehakt, omdat daar ergens in de buurt een post was gevestigd van de NSB.

In het jongste bestemmingsplan van 2011, wordt het overgebleven groengebied aan de rand van de wijk nogal wat stijfjes omschreven.  De groengordel heeft de betekenis van een wijkpark, en vormt een buffer richting de Amsterdamseweg en het bedrijventerrein de Isselt. Het is een belangrijke ontmoetingsplek voor wijkbewoners. In de groengordel zijn, in een paviljoenachtige setting, diverse recreatieve functies ondergebracht, evenals maatschappelijke functies zoals scholen, een kinderdagverblijf en een kerk. Tezamen leggen de functies een groot ruimtebeslag op het park, waardoor de openbare toegankelijkheid van sommige delen ernstig onder druk staat. Globaal liggen de meeste functies aan de oostzijde van de groengordel. Aan de westzijde, bij het Vreeland, is nog het meeste van het oorspronkelijke volkspark te ervaren.

Over de geschiedenis van de Plantsoengordel zou je een boek kunnen schrijven. De foto’s uit die eerste jaren laten heel goed zien hoe mooi en luxe het Plantsoen indertijd moet zijn geweest. Er was een grote vijver en je had twee kleinere vijvers. En daar was een eilandje waarop de muziektent stond. En er waren ook schooltuintjes voor de kinderen. Eerst lagen ze vooraan op de hoogte van Puntenburg en later, na de oorlog, zijn ze verplaatst naar iets verderop.  Zondags ging je wandelen in het Plantsoen.families Los-Hazelaar Plantsoengordel.jpg

 Ouderwets genieten van het prachtige Plantsoen (foto uit particulier bezit) 

Bij het verhaal over het Plantsoen vergeet men er dan meestal bij te vertellen dat dit paradijselijke beeld eigenlijk niet langer dan hooguit een jaar of tien moet hebben bestaan. Maar toch, als je de voorgeschiedenis en de vele jaren van herinnering bij elkaar optelt, dan hebben we het wel over een geschiedenis die nu al weer bijna een eeuw oud is.

Al in 1919 werd het idee voor het aanleggen van een Plantsoen geopperd. Het hoofd van gemeentewerken stelde toen voor om het Soesterkwartier te scheiden van het nieuwe nog aan te leggen industrieterrein met een plantsoengordel van 150 meter breed. Het officiële besluit tot aanleg dateert uit 1924. De Rivierenbuurt bestond nog niet! Vervolgens heeft Amersfoort voor de aanleg van het Plantsoen de nodige grond aangekocht. Met de feitelijke inrichting werd in 1929 begonnen. Volgens de berichten werkten er dagelijks 60 tot 100 ‘tewerkgestelden’ om te graven en te planten. Het doel van de aanleg was een ‘bos-plantsoen’ te maken met gemengde beplanting, loof- en naaldhout, deels groepsgewijze beplant.

Het eerste gedeelte van het Plantsoen is aangelegd tussen de Groninger- en IJsselstraat. (De IJsselstraat liep in die beginjaren nog door tot aan de Oude Soesterweg  - later omgedooprt tot Noordewierweg.)  Dit deel van het Plantsoen bestaat niet meer, omdat hier het bejaardencentrum Puntenburg is gebouwd.

1933  Wandeling door een stuk mooi Amersfoort

Amersfoortsch Dagblad/De Eemlander 8 april1933: Waar vijf jaar geleden nog alles weiland was en de koeien lustig graasden is thans een prachtig wandeloord gekomen.[…] Alvorens wij onze wandeling beginnen zij opgemerkt dat het hoofddoel bij dezen aanleg niet is geweest parkaanleg, doch boschbeplanting. Men heeft het terrein dus diep moeten spitten, oerbanken moeten breken en grond moeten verdeelen voor het maken van heuveltjes. [

In het eerste gedeelte, dat begint bij de Gerrit van Stellingwerfstraat onder de opgaande bomen onder meer aan: inlandse eiken , Amerikaanse eiken, lijsterbos, plantaan, diverse eschdoornsoorten en populieren, terwijl voor dekking van de ondergrond zijn gebruikt abeelen, prunissoorten, tamme kastanje, enkele vliersoorten enz.

In het tweede deel treft men een kleine boschvijver aan, waarin karpers en goudvisschen zijn gepoot. Bij dezen vijver vinden wij het zoogenaamde “vogelboschje”, dit is een gesloten elzenbosch waarin de vogels rustig kunnen nestelen. De beplanting is het ongeveer dezelfde als in het eerste deel, doch hier zijn enkele zitjes aangebracht, waar men een mooie doorkijk heeft in het eerste deel.

Het derde gedeelte van deze plantsoengordel is aangelegd in 1930-’31. Hier vindt men het eldorado voor de jeugd nl. een ploeterbak van 10 x 15 meter, ter diepte van ongeveer 15 centimeter. Waar de kinderen naar hartelust in het water kunnen plassen, terwijl zij op een daaromheen gelegd gazon verschillende spelletjes, behalve sportspelen, kunnen doen [..]

Het fraaiste gedeelte van dezen gordel wordt gevormd door het vierde deel, dat verleden jaar is aangelegd. Hier zal vooral de groote vijver ieders aandacht trekken. […] In den vijver zijn drie eilandjes gemaakt, waarvan er twee dienen als broedplaatsen voor watervogels en het derde als terreintje voor een rustiek muziektentje. Thans is men begonnen met den aanleg van het vijfde deel.

Zie ook de foto's in het AD: https://www.ad.nl/amersfoort/veel-groen-verdwenen-uit-de-dollardstraat~a18b422d

Puntenburgerlaan.jpg

Foto uit circa 1940  van het pleintje “op” Puntenburg. De naam Puntenburg is ontleend aan de voormalige buitenplaats Puntenburg, dat tegen de bocht aan lag (zie links op de foto). Op de achtergrond het toenmalige begin van het plantsoen.  Anno 2018 kijk je hier uit op het woonzorgcentrum Puntenburg. (foto archief Eemland)

De naoorlogse Groengordel besloeg niet veel meer dan de helft van het voormalige Plantsoen.

Op 31 december 1946 werd  in de Amersfoortse Courant aangekondigd dat er grote veranderingen aan zaten te komen. “Met voortvarendheid heeft het gemeentebestuur met de daarvoor aangewezen ambtenaren geadviseerd door ir. W. Dudok, gewerkt aan het uitbreidingsplan. Het plan is nu vrijwel gereed. Straks zal het ontvouwd worden”.

Het duurde echter nog wel  een half jaar voordat het roemruchte plan van David Zuiderhoek met het ontwerp van de nieuwe Bomenbuurt werd gepubliceerd.  In het nieuwe plan werd in lovende woorden gesproken over de nieuwe Groengordel. “Evenwicht tussen woon- en industrie-gebied”en  “Schepping van gezonde, veilige, harmonische omgeving voor de werkende mens”, zo luidden de koppen in de krant. In de toelichting werd echter meegedeeld dat het bestaande uitbreidingsplan voor het Soesterkwartier onvoldoende voorziening bood voor een geordend industriegebied, dat het daarvoor bestemde terrein te klein was terwijl het industriewegennet onvoldoende was vastgesteld.  Ook werd er opgemerkt dat het bestaande wegennet te weinig rekening hield met de van rijkswege aan te leggen grote verkeersaderen, terwijl “het woongebied niet overeenkomstig de nieuwe inzichten op stedenbouwkundig gebied was geprojecteerd.”

Wat de indeling van dit uitbreidingsplan betreft werden er drie zones onderscheiden: ”1. Het industrieterrein, 2. De groengordel welke de fabriekslucht weghoudt van de woningen en waar doorheen de verkeersweg loopt; 3. Het wooncentrum, bestaande uit de horizontale tuinstad van eensgezinswoningen, de hoogbouwflats met balcons, de ontspanningsgelegenheden, de clubgebouwen en de sportvelden”.

Uitbreidingsplan Soesterkwartier 1947.jpg

Ontworpen industrie terreinen (op Isselt) en de Plantsoengordel. (Bron: Dagblad voor Amersfoort 22-08-1947)

In het plan zag het er allemaal heel mooi uit. Voor de vele voorzieningen die destijds in de wijk broodnodig waren, was immers veel ruimte nodig. Er moest gebouwd worden en de wijk zat immers al boordevol. Op 1 januari 1950 telde Amersfoort 58000 inwoners. En minstens ¼ van al die Amersfoorters woonde toen in het Soesterkwartier.*1) .

Nu achteraf, bij het schrijven van dit artikel,  moeten we toch de conclusie trekken dat dit uitbreidingsplan er helaas toe heeft bijgedragen dat de Groengordel tegenwoordig veel minder toegankelijk is.  Het Plantsoen dat in de jaren dertig is aangelegd was zeker 150 meter breed.  Met de aanleg van een nieuwe weg is men al in het  begin van de jaren ’50 begonnen.   Aangezien de gemiddelde breedte van de Groengordel anno 2018  krap 90 meter is (meetpunt op hoogte van de Merwedestraat) is het heel gemakkelijk uit te rekenen dat het Plantsoen dat indertijd in  de jaren ’30 is aangelegd gereikt moet hebben  tot aan en voorbij de ventweg bij de huidige Gamma. De nieuwe Amsterdamseweg was bovendien in het begin nog lang zo breed niet als de weg nu is.  Om de verbreding van de Amsterdamse weg die in de jaren ’90 tot stand is gebracht te realiseren,  is het verbindende populierenlaantje dat over de gehele lengte langs de Groengordel liep 25 jaar geleden al omgehakt. Daarmee werd de nodige ruimte gecreëeerd om de rijweg te verbreden en aparte fietspaden aan te leggen.

Een tweede reden waarom de Groengordel nooit meer die luister van de vooroorlogse jaren zal kunnen bereiken is de wijze waarop de beschikbare ruimte in de loop der jaren is benut.  Na de oorlog ontving de gemeente 247.500 gulden van het Rijk voor het opknappen van de oorlogsschade aan de Groengordel. Dat geld is toen echter niet gebruikt om het groen van weleer te herstellen, maar is opgegaan in de aanleg van de sportvelden van de voetbalvereniging KVVA  tussen de Groningerstraat en de Merwedestraat. *2  Deze Vereniging kreeg uiteindelijk de beschikking over drie voetbalvelden, kleed- en clubhuisruimten. De Korfbalvereniging werd in de Groengordel gevestigd. In 1953 werd de Rehobothkerk met bijgebouwen in gebruik genomen en in dat jaar kwam er ook nog een oefenruimte voor Hosanna bij. In 1982 werd het tennispark in de Groengordel aangelegd *3) en dan zijn de scholen in de Groengordel en de parkeerplaatsen bij alle genoemde accomodaties nog maar niet genoemd.

Eerder al werd er in 1961 ter plaatse van voormalige eerste deel van het plantsoen ruimte vrijgemaakt voor  het Bejaardencentrum Puntenburg, met daarnaast een groot bassin (vijver) voor de noodzakelijke opvang van het water, dat toch ergens heen moest.  

Eigenlijk wist men wel bij de gemeente dat het niet helemaal klopte. In 1950 schreef de heer S.D.F. Schaling , adjunctdirecteur van Gemeentewerker berouwvol:  “We hebben hier te maken met de voltooiing van een arbeiderswijk die alle tekortkomingen op het gebied van sociale voorzieningen heeft die op te noemen zijn: onvoldoende scholen, geen badhuis, geen clubzalen of vergaderruimte, geen speelruimte voor de jeugd, en ga zo maar door. De betrekkelijk langzame ontwikkeling van het bestaande gebied [ hij heeft het hier over het gehele wijk!]heeft tot gevolg gehad dat het een staalkaart is geworden van stedebouwkundige opvattingen, beginnende met die van: Hoe druk ik zoveel mogelijk arbeiders op zo min mogelijk vierkante meters. Het pleit voor het gemeentebestuur dat voltooiing van de wijk als thema heeft: Hoe geven we de arbeiders zoveel mogelijk ruimte.”[…] “Als het gehele program van tekorten moet worden opgevangen in de groenstrook ten Noorden zal er van het groen ook maar weinig overblijven.” 

Toekomst van de Groengordel – een ommetje om het Soesterkwartier?

Gelukkig is de betrokkenheid in het Soesterkwartier bij het Groen van de wijk door de jaren heen vrij groot. Regelmatig is er overleg geweest met de gemeente over nieuwe mogelijkheden. In de beleidsvisie Groen-Blauwe structuur van 2004 staan enkele opmerkingen die hoop gaven dat het toch nog eens goed gaat komen  met het beperkte groen in de wijk. In deze beleidsvisie wordt namelijke gezegd dat er op langere termijn herinrichting wordt voorzien.  “Deze groengordel is in de loop der jaren steeds meer belegd met sportvelden, volkstuinen en andere niet voor iedereen toegankelijke functies. Hierdoor zijn er nauwelijks mogelijkheden om te wandelen en kan men alleen langs het gebied fietsen. Er zijn kansen om de natuurwaarden van de Groengordel te verbeteren, wellicht ook door een betere aansluiting op de Heuvelrug.  De Groengordel Soesterkwartier zou ook een functie kunnen vervullen voor het centraal Stadsgebied-Noord, dat nu in ontwikkeling is; dit zou meegenomen moeten worden bij een toekomstige herinrichting van de groengordel.” In 2007 werd er door gemeente en bewoners samen een grote schouw van de Groengordel georganiseerd dit initiatief mondde uit in het Beheerplan Groengordel 2010-2020 uit. In hetzelfde jaar 2009 werd er door de PvdA een initiatiefplan aan de raad voorgelegd waarbij voorgesteld werd om te kijken naar de mogelijkheden  om  “een groene gordel om de wijk Soesterkwartier aan te leggen door de koppeling van de huidige groengordel langs de Amsterdamsestraatweg met de ontwikkelingen op het Groene Spoor op de Wagenwerkplaats”. Dit voorstel is toen nog even teuggegeven, met het verzoek van de Raad aan de PvdA om hier later nog eens op terug te komen. Ach ja, wie weet.

*1) Door de jaren heen is het aantal inwoners van het Soesterkwartier meestal getaxeerd op zo’n 12.000 inwoners, maar in die eerste naoorlogse jaren worden hogere aantallen genoemd, van 16.000, tot 18.000 en zelf 20.000 inwoners toe. In een artikel in het Gereformeerd Gezinsblad van 05-03-1958  ter gelegenheid van de opening van de grote tunnel in de Amsterdamseweg wordt burgemeester Molendijk geciteerd die daarbij  in zijn rede gezegd zou hebben dat er van de ca. 70.000 inwoners van de stad er 20.000 wonen benoorden de spoorlijn in het Soesterkwartier.

*2) Dagblad voor Amersfoort, 20 februari 1948

*3) Stad Amersfoort 16-02-2007

opmerkingen